Keywords : ભારતીય સંસ્કૃતિ, શૃંગાર રસ, શિલ્પ સ્થાપત્ય, મહાકવિ કાલિદાસ, દેહથી દેવત્વ

Abstract : પ્રસ્તુત શોધનિબંધમાં ભારતીય શિલ્પ સ્થાપત્ય અને મહાકવિ કાલિદાસના સાહિત્યમાં નિરૂપાયેલા ‘શૃંગાર રસ’નો તુલનાત્મક અને દાર્શનિક અભ્યાસ રજૂ કરવામાં આવ્યો છે, જેમાં શૃંગારને માત્ર શારીરિક આકર્ષણ કે વિલાસ ન ગણતા, તેને ‘દેહથી દેવત્વ’ સુધીની ઊર્ધ્વગામી આધ્યાત્મિક યાત્રા તરીકે મૂલવવામાં આવ્યો છે. અહીં તર્કબદ્ધ રીતે સ્પષ્ટ થાય છે કે જેમ ખજુરાહો અને કોણાર્કના મંદિરોની બહારની દીવાલો પરના મિથુન શિલ્પો જીવાત્મા અને પરમાત્માના અદ્વૈતનું તથા સંસારથી મોક્ષ તરફની ગતિનું પ્રતીક છે, તેવી જ રીતે કાલિદાસના ‘અભિજ્ઞાનશાકુન્તલમ્’, ‘મેઘદૂતમ્’ અને ‘કુમારસંભવમ્’ જેવા અમર સર્જનોમાં પ્રેમ માત્ર શારીરિક આકર્ષણ (વસંતના ફૂલ) થી શરૂ થઈ, ‘તપ’ અને ‘વિરહ’ની અગ્નિમાં શુદ્ધ થઈને અંતે પરિપક્વ દિવ્ય ચેતના (પાનખરના ફળ) માં પરિણમે છે. નિબંધનો નિષ્કર્ષ એ છે કે ભારતીય કલાપરંપરામાં—પથ્થર હોય કે શબ્દ—બંને માધ્યમોમાં સૌંદર્ય અને શૃંગારનો તિરસ્કાર નહીં, પરંતુ ઈશ્વર પ્રાપ્તિના સાધન તરીકે સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો છે, જ્યાં ભૌતિક સૌંદર્ય અંતે ‘સત્યમ્ શિવમ્ સુંદરમ્’ની શાશ્વત અનુભૂતિ કરાવે છે.

Download