Keywords : સૌરાષ્ટ્રના લોકગીતો, વિરહની અભિવ્યક્તિ, લોકસાહિત્ય, કરુણ રસ, પરદેશી વિરહ, પ્રેમ વિરહ, આધ્યાત્મિક વિરહ, પ્રકૃતિ પ્રતીકો

Abstract : સૌરાષ્ટ્રના લોકગીતોમાં વિરહની અભિવ્યક્તિ ગુજરાતી લોકસાહિત્યની એક અતિ મહત્વની અને હૃદયસ્પર્શી વિશેષતા છે. વિરહ એ વિયોગની ભાવના છે, જે પ્રેમ, પારિવારિક સંબંધો અને આધ્યાત્મિક અનુભવો સાથે જોડાયેલી છે. સૌરાષ્ટ્રના લોકગીતોમાં પ્રેમી-પ્રેમિકાના વિયોગ, પરદેશી પતિની વાટ જોતી પત્નીની વેદના, કન્યાની વિદાયનો દુઃખ અને ભક્ત-ભગવાનના આધ્યાત્મિક વિરહ જેવી વિવિધ પરિસ્થિતિઓનું કરુણ અને સંવેદનશીલ ચિત્રણ થાય છે. આ ગીતોમાં પ્રકૃતિના તત્વો જેમ કે મેઘ, વરસાદ, વીજળી, તરસ, દીવો, ઝરૂખું અને પોપટ વિરહના પ્રતીકરૂપે વપરાઈને ભાવને વધુ ગાઢ બનાવે છે. ઝવેરચંદ મેઘાણી જેવા મહાન લોકસાહિત્યકારોએ સૌરાષ્ટ્રના લોકગીતોને સંગ્રહિત કરીને તેમને લિખિત સ્વરૂપ આપ્યું, જેના કારણે આ મૌખિક પરંપરા સંરક્ષિત રહી. આ લેખમાં સૌરાષ્ટ્રના લોકગીતોમાં વિરહના પ્રકારો, તેની અભિવ્યક્તિની રીતો અને સામાજિક-સાંસ્કૃતિક પરિપ્રેક્ષ્યની ચર્ચા કરવામાં આવી છે. વિરહ માત્ર દુઃખની અભિવ્યક્તિ નથી, પરંતુ તે પ્રેમની ઊંડાઈ, માનવીય સંવેદનશીલતા અને લોકજીવનની વાસ્તવિકતાઓને ઉજાગર કરે છે—એ વાત આ અભ્યાસ દ્વારા સ્પષ્ટ થાય છે.

Download